Thứ Hai, 25 tháng 1, 2016

Cuộc họp Ban Cán sự mà Bí thư không biết



Chương 4
Cuộc họp Ban Cán sự mà Bí thư không biết

Sau Đại hội IV, tôi chính thức được chuyển ngành sang làm Thứ trưởng Bộ Văn hóa, phụ trách bí thư Ban Cán sự đồng thời kiêm nhiệm chức phó Ban Tuyên huấn Trung ương phụ trách văn hóa văn nghệ. Đây chủ yếu là do nguyện vọng của tôi. Còn một số đồng chí quen thân thì thành thật khuyên tôi nên ở lại tiếp tục phục vụ trong Quân đội. Nhưng cái duyên nợ với văn hóa văn nghệ đã lôi kéo tôi vào con đường mà sau này tôi mới nhận ra lắm chông gai.
Những ngày đầu mới ra cơ quan dân sự tôi cảm thấy thật bỡ ngỡ. Đặc biệt là đi đến đâu cũng nghe nói đến những hiện tượng tiêu cực, nào là lật đổ nhau, xỏ xiên nhau, rồi thì bè phái, ê kíp... nghe nó lạ tai lắm. Lúc đầu tôi không tin đó là sự thật, bởi làm sao cùng làm cách mạng, cùng đồng chí với nhau, lại có thể xảy ra những chuyện như thế. Nhưng đến khi chuẩn bị cho Đại hội V thì những điều ấy đã bộc lộ một cách rõ ràng, trắng trợn ngay trước mắt tôi mà thể hiện tập trung nhất là vấn đề nhân sự...
Lúc bấy giờ vào cuối năm 1981, Ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương vừa thành lập, tôi được bổ nhiệm làm Trưởng ban, trong lúc vẫn là Bí thư Ban Cán sự kiêm Thứ trưởng Bộ Văn hóa.
Từ lâu rồi, có lẽ từ khi sinh ra chủ nghĩa xã hội, cứ mỗi lần đại hội Đảng cầm quyền là mỗi lần vấn đề nhân sự lại nổi lên hàng đầu. Hình như người ta chỉ chờ đến dịp này để sắp xếp lại bộ máy, trên tất cả các ngành, các cấp, các địa phương và chuyện đấu đá nhau, lật đổ nhau cũng bắt đầu từ đây.
Riêng về lĩnh vực Văn hóa - Văn nghệ thì ngay từ đầu tôi đã được Ban Tổ chức Trung ương mời sang trao đổi về việc sắp xếp ở Bộ Văn hóa, ở Ban Văn hóa Văn nghệ, ở các hội Văn học Nghệ thuật. Ngoài ra, Ban Văn hóa Văn nghệ còn đóng góp người cùng các Ban khác, dưới sự điều hành của Ban Tổ chức Trung ương làm nhiệm vụ thẩm tra các vụ việc dính líu đến các Trung ương ủy viên hoặc những đồng chí dự kiến sẽ vào Trung ương khóa V.
Trước hội nghị Trung ương chính thức bàn về nhân sự, anh Nguyễn Đức Tâm có nói riêng với tôi là khối Văn hóa Văn nghệ, vấn đề nhân sự không có gì thay đổi. Tôi cũng tin là như thế. Vì tôi mới nhận nhiệm vụ Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ chưa được một năm, đang còn triển khai ổn định tổ chức, biên soạn chức danh. Nguyễn Đức Tâm là bạn cùng thời học sinh với tôi hồi nhỏ, rất biết tôi mê văn học từ ngày còn trên ghế nhà trường, bây giờ ở cương vị Phó ban Tổ chức Trung ương nói như thế nên tôi rất tin. Vả lại, hồi đó, tôi vừa đi học một lớp nghiên cứu về văn hóa văn nghệ ở Liên Xô về nên đang tập trung thời gian vào việc triển khai những điều thu hoạch được mà sau này nó là một trong những tiền đề của Nghị quyết 05. Do đó, vấn đề nhân sự đối với tôi, đối với Ban Văn hóa Văn nghệ, đối với Bộ Văn hóa, tôi cứ nghĩ không có vấn đề gì.
Thế mà một hôm, đang ngồi làm việc thì tôi nhận được giấy mời họp của Tiểu ban Nhân sự Đại hội V. Địa điểm: số 4, Nguyễn Cảnh Chân. Tôi tự hỏi: “Quái! Không biết còn vấn đề gì nữa?” Tôi có trao đổi với một số đồng chí xung quanh thì có đồng chí nói ngay: “Sao anh đơn giản thế. Những việc làm vừa qua chỉ là những động tác thăm dò, còn bây giờ mới thực sự đi vào giai đoạn quyết đấu”. Anh phải suy nghĩ thật kỹ, chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với mọi tình huống.
Thế là tôi lần lượt điểm lại những sự việc đã diễn ra vừa qua. Nổi lên là hình ảnh một người có tên Chú, cán bộ của Ban Tổ chức Trung ương, phụ trách khu vực Văn hóa Văn nghệ, có chân trong bộ phận giúp việc Ban Nhân sự Đại hội.
Đúng là thời gian qua, đồng chí này có đến làm việc với tôi nhiều lần trong đó có việc phải hoàn thành một bản nhận xét về tôi để trình bày Ban Nhân sự Đại hội. Mà không chỉ riêng tôi, nhiệm vụ của đồng chí này còn phải làm bản nhận xét đối với từng đồng chí trong ban lãnh đạo Bộ Văn hóa và một số đồng chí thứ trưởng khác. Riêng về tôi, trong quá trình làm việc, quan hệ giữa tôi và đồng chí Chú đã đến chỗ thân tình, đôi khi đến mức rủ rỉ với nhau như là tâm sự. Tôi không chủ quan khi nói rằng, đồng chí Chú rất mến và quý tôi. Nhưng quá trình đi tìm hiểu dư luận về tôi thì lại có ý kiến không giống như sự hiểu biết của đồng chí ấy về tôi. Do đó, tôi cảm thấy đồng chí Chú có nhiều băn khoăn khi phải làm bản nhận xét về tôi. Biết vậy, tôi nói với đồng chí Chú: Anh cứ khách quan mà làm theo chức trách của mình, dư luận xung quanh thế nào về tôi anh cứ phản ánh với cấp trên đúng như thế.
Không hiểu đối với những người khác, đồng chí Chú làm thế nào còn riêng đối với tôi, đồng chí làm rất “dân chủ”. Trước hết đồng chí ấy đến trao đổi thẳng thắn những điểm mà đồng chí dự kiến sẽ nhận xét về tôi rồi nghe tôi trao đổi lại một số ý, sau đó đồng chí Chú mới thảo bản nhận xét chính thức và đem đến đọc cho tôi nghe, hỏi xem tôi có ý kiến gì không? Do đã có trao đổi trước nên tôi hoàn toàn nhất trí. Tôi thấy đồng chí Chú tỏ ra rất băn khoăn trong quá trình làm bản nhận xét này. Nguyên do là khi đi nắm tình hình, có hai luồng dư luận khác nhau, thậm chí là trái ngược nhau về tôi. Luồng thứ nhất là: Trần Độ lỏng lẻo về quan điểm trong lãnh đạo Văn hóa Văn nghệ, cho nên không thể tiếp tục lãnh đạo văn hóa văn nghệ được. Luồng dư luận thứ hai thì lại đánh giá rất cao, về khả năng lãnh đạo Văn hóa Văn nghệ của Trần Độ. Nào là sắc bén, đúng đắn, được lòng nhiều anh em trong giới văn nghệ. Nào là chịu khó học tập, nghiên cứu, tìm tòi nên thường đề xuất được nhiều ý kiến mới mẻ. Và hai luồng ý kiến đó dẫn đến hai kết luận: Một là đồng chí Trần Độ không thể lãnh đạo được Văn hóa Văn nghệ, hai là đồng chí Trần Độ lãnh đạo Văn hóa Văn nghệ tốt. Điều đáng chú ý là người làm báo cáo không dứt khoát đứng về nhận định nào cả, mà chỉ nêu hai nhận định như vậy một cách khách quan...
Sau khi hoàn thành bản nhận xét, một hôm đồng chí Chú đến thăm tôi. Anh ngồi trầm ngâm một lúc rồi tâm sự:
- Tình hình nhân sự của Đại hội V sắp tới rất phức tạp. Có những chuyện lớn lắm. (Sau này tôi mới biết đó là chuyện một loạt các đồng chí Bộ Chính trị nghỉ, chuyện liên quan đến thời kỳ trước đây…)
Đồng chí Chú nói:
- Riêng cái việc của anh thì xin trình bày thật với anh như thế này. Rõ ràng hai luồng dư luận về anh nói lên hai quan điểm khác nhau về văn hóa văn nghệ. Do đó, việc Trung ương có tiếp tục dùng anh hay không nói lên sự thắng bại của hai quan điểm đó... Nếu Trung ương chấp thuận những ý kiến của anh, chấp thuận phong cách lãnh đạo của anh thì chứng tỏ khuynh hướng lãnh đạo văn nghệ sắp tới sẽ có những biến chuyển mới.
Phải chăng cái giấy mời lên Nguyễn Cảnh Chân lần này là để biết rõ Trung ương còn dùng tôi hay không còn dùng tôi.
Thú thật là đêm trước ngày đến dự cuộc họp về nhân sự ở Ban Tổ chức Trung ương, tôi có thao thức suy nghĩ nhiều. Tôi mới 58 tuổi, đã ở Trung ương hai khóa liền tổng cộng 21 năm. Tôi lại vừa mới đi học ở Liên Xô về, vừa mới nhận chức Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương với bao nhiêu dự định sẽ triển khai thực hiện. Tôi đang muốn có điều kiện đóng góp nhiều hơn cho Đảng trong lĩnh vực văn hóa văn nghệ, cũng như trong chiến tranh tôi đã đóng góp hết sức mình cho thắng lợi của toàn dân tộc, trên cương vị một người lính. Ngoài điều đó ra, tôi không có tham vọng gì khác.
Tôi say mê văn hóa văn nghệ vì tự nhận mình có ít nhiều khả năng về mặt này. Tuy chẳng tài ba gì cho lắm nhưng dù sao cũng đã được mọi người, kể cả tổ chức thừa nhận. Do đó thực sự là tôi chưa muốn nghỉ. Mới 58 tuổi, còn sức khỏe, còn khả năng mà lại nghỉ hưu trong lúc cuộc chiến đấu của toàn dân tộc đang tiếp diễn thì vô lý quá…
Tôi bước chân đến cổng 4 Nguyễn Cảnh Chân, đồng chí thường trực quen biết tôi chạy ra mời đon đả:
- Các anh đến đủ cả rồi, mời anh vào?
Các anh nào nhỉ?
Tôi bước vào thì ồ, lạ chưa? Toàn là các khuôn mặt quen thuộc cả, đầy đủ toàn bộ các vị trong Ban Cán sự Bộ Văn hóa mà tôi là Bí thư. Rõ ràng đây là một cuộc họp Ban Cán sự mà tôi không biết... Tôi im lặng bước vào phòng, không chào hỏi ai, không bắt tay ai, cố gắng giữ vẻ bình tĩnh, tìm một chỗ ngồi ở cạnh cửa sổ. Ở Bộ Văn hóa, mỗi lần có những cuộc họp gồm những nhân vật này, bao giờ tôi cũng ngồi ghế chủ trì, và những người này vây quanh tôi, bao giờ cũng vui vẻ, niềm nở.
Còn bây giờ mọi người nhìn tôi bằng những cặp mắt khác.
Thì ra thời thế đổi thay thì nhân tình thế thái cũng đổi thay.
Trong lúc tôi đang cố đoán xem ai đứng ra triệu tập cuộc họp này và mục đích cuộc họp là gì thì một cán bộ trong Ban Tổ chức từ phòng bên bước ra vui vẻ nói:
- Xin các anh chờ cho ít phút nữa, đồng chí Trưởng Ban đang có tý việc mắc bận.
Thì ra người chủ trì cuộc họp hôm nay là Trưởng Ban. Té ra người triệu tập một cuộc họp Ban Cán sự của một Bộ mà Bí thư của Ban Cán sự ấy không được biết.
Nói là chờ ít phút nhưng cũng phải đến nửa tiếng. Mỗi người cầm trong tay một chén nước để trước mặt nhưng hầu như không ai uống. Họ ngồi gần nhau, thỉnh thoảng rỉ tai nhau một chuyện gì đó, cặp mắt hướng về chiếc cửa thông sang buồng bên, nơi Trưởng Ban sẽ xuất hiện. Hầu như ai cũng muốn mình là người đầu tiên được nhìn thấy Trưởng Ban bước vào phòng.
Và cuối cùng thì Trưởng Ban bước vào phòng họp, dáng đi nhanh nhẹn, nụ cười rộng mở trên môi. Phải nói rằng anh có nụ cười khá hiền hậu cộng với cách ăn mặc giản dị làm cho người ta ngay cái phút đầu tiên cảm thấy dễ gần gũi. Không ai nghĩ rằng, đằng sau nụ cười ấy, bên trong sự giản dị ấy là một con người quyền uy, nắm trong tay sinh mệnh chính trị của hàng triệu cán bộ đảng viên.
Khi Trưởng Ban bước vào, tất cả đều đứng dậy. Riêng tôi vẫn ngồi yên. Làm sao mà phải thế. Động tác này chỉ có thể dành cho Bác Hồ, hoặc chí ít là Tổng Bí thư. Tr. chạy đến bắt tay trước, rồi dẫn Trưởng Ban đi một vòng bắt tay từng người.
Khi đến gần tôi, tôi mới đứng dậy, Trưởng Ban bắt tay tôi và hỏi vui:
- Thế nào, người bạn tù Sơn La của tôi dạo này có khỏe không?
Tôi vui vẻ đáp lại:
- Khỏe lắm!
Đối với tôi, Trưởng Ban là một người có nhiều kỷ niệm tốt đẹp nhưng cũng có những tình cảm trái ngược nhau mà bản thân tôi chưa phân tích một cách rõ ràng được. Về cơ bản mà nói, tôi phục và quý mến anh. Cho đến nay, khi tôi viết những dòng này, tình cảm quý mến vẫn hầu như nguyên vẹn, mặc dầu ở phần dưới đây, tôi sẽ kể lại toàn bộ sự việc Trưởng Ban không muốn tôi tiếp tục ở Trung ương khóa V như thế nào.
Thực ra ngay trước Đại hội V tôi đã nghe nói nhiều về sự lộng hành của Trưởng Ban, về sự bất bình của biết bao nhiêu người bị Trưởng Ban đối xử tàn tệ, nhưng tôi thì vẫn giữ nguyên những tình cảm quý mến anh, bởi tôi cho rằng những điều tiếng này nọ đối với anh là khó tránh khỏi khi anh ở cương vị một người phụ trách công tác tổ chức - một công tác cực kỳ phức tạp, liên quan đến sự tồn vong của một Đảng, động chạm đến quyền lợi sống còn đối với nhiều người. Nếu không có quan điểm toàn cục, khách quan thì sẽ sinh ra oán trách khi sự phân công bổ nhiệm không vừa ý mình. Mà việc này thì làm sao tránh được.
Tôi biết Trưởng Ban vẫn thường quan tâm đến tôi. Gần đây khi nằm điều trị ở bệnh viện Chợ Rẫy, có cô cháu gái về đằng vợ anh là bác sĩ ở đó, kể cho tôi nghe câu chuyện chiếc áo Trưởng Ban mang từ Pa-ri về, một số người trong gia đình muốn xin anh cũng không cho. Anh bảo: Cái này để làm quà cho thằng Độ. Cô bác sĩ ấy nói: “Cháu không hiểu do đâu mà bác cháu cưng chú đến thế”. Tôi kể cho cô bác sĩ ấy biết rằng tôi và Trưởng Ban quen nhau ở nhà tù Sơn La từ năm 1942, đã trải qua những ngày gian khổ sống chết có nhau. Dạo đó, tôi là một thanh niên hăng hái, mới 18 tuổi, trẻ đẹp có học thức. Trưởng Ban là người kết nạp lại tôi vào Đảng...
Cũng như năm 1945, sau Cách mạng tháng 8, Trưởng Ban gọi tôi lên bảo:
- Bây giờ có hai việc, cho cậu tự chọn lấy, một là làm Chủ tịch tỉnh Phúc Yên. Hai là về Hà Nội làm lính chiến đấu.
Và tôi đã chọn cuộc đời làm lính, rồi sau đó trở thành Chính ủy đầu tiên của Mặt trận Hà Nội. Tiếp đó làm lính suốt 30 năm trời.
Cuộc họp hôm nay, chính người kết nạp tôi vào Đảng cách đây 35 năm, chủ trì kiểm điểm phê phán tôi, một cách làm đã trở thành bài bản của cơ quan tổ chức, nhằm mục đích hợp lý hóa việc gạt người này người nọ.
Khi mọi người đã ngồi yên chỗ, Trưởng Ban tuyên bố lý do cuộc họp ngay, không rào đón gì cả:
- Hôm nay tôi mời các đồng chí trong Ban Cán sự Bộ Văn hóa lên để tiến hành việc kiểm điểm đồng chí Trần Độ.
Trong lúc tôi đang bị bất ngờ trước lời tuyên bố của anh thì anh vẫn tiếp tục bằng cái giọng đều đều:
- Tôi biết các đồng chí trong Ban Cán sự cũng đã họp, đã kiểm điểm đồng chí Độ rồi, nhưng gần đây có nhiều dư luận về đồng chí Độ, trong đó có những vấn đề thuộc về quan điểm, phong cách nên tôi mời các đồng chí lên đây, tôi sẽ trực tiếp chủ trì để cuộc kiểm điểm đạt kết quả.
Trưởng Ban vừa dứt lời thì Tr. với quyển sổ đã cầm sẵn trên tay từ bao giờ, rất nhanh mồm, nhanh miệng, nói ngay như sợ ai tranh nói trước mất:
- Tôi xin có ý kiến!
Thế là ông ta mở sổ ra, mắt thì nhìn vào sổ, tay thì vung lên nói luôn. Xem ra Tr. đã chuẩn bị rất kỹ và chờ đợi từ lâu cái giây phút này.
Tôi nhớ hôm đó Tr. phát biểu khá dài, nhưng mạch lạc, từng điểm rõ ràng, có phân tích, quy kết... Chứng tỏ bài phát biểu chuẩn bị khá công phu. Đặc biệt phần lên án khá nặng nề, có vẻ đao to búa lớn lắm, nâng lên thành quan điểm hẳn hoi, cùng với những dẫn chứng rất cụ thể. Ví dụ: Khi lên án Trần Độ có quan điểm sai lầm nghiêm trọng, nhất là muốn tách văn nghệ khỏi chính trị. Ông ấy dẫn chứng những câu tôi viết trong bài nào, những lời tôi nói trong cuộc nói chuyện hay hội nghị nào. Thậm chí có những câu, những lời bản thân tôi không còn nhớ tôi đã viết ở đâu, đã nói ở chỗ nào. Vì tôi viết khá nhiều, đi nói chuyện cũng khá nhiều và đọc diễn văn cũng khá nhiều. Chỉ biết rằng nói chuyện ở đâu, đọc diễn văn ở đâu tôi cũng đều được hoan nghênh. Bây giờ Tr. đem trích ra từng câu, từng chữ ở nơi này, nơi khác để đi đến kết luận: Là người lãnh đạo văn nghệ mà không giữ vững lập trường quan điểm của Đảng như đồng chí Trần Độ thì sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.
Tôi nhớ Tr. còn cho những lời phát biểu của tôi về vấn đề tự do sáng tác trong văn nghệ rất gần với quan điểm của Garôđi, người đang bị Đảng Cộng sản Pháp và các nước xã hội chủ nghĩa lên án.
Thời gian Tr. phát biểu phải đến gần một tiếng, chuẩn bị công phu đến mức giống như một bài phát biểu trong hội thảo. Thế thì vấn đề đặt ra là Tr. phải biết có cuộc họp này rất sớm.
Tr. vẫn tiếp tục phát biểu say sưa, hết quan điểm thứ nhất đến quan điểm thứ hai, thứ ba, quan điểm nào cũng đi đến kết luận là Trần Độ thường có những biểu hiện xa rời sự lãnh đạo của Đảng, thậm chí có đôi lúc chế giễu sự lãnh đạo của Đảng đối với văn hóa văn nghệ, như cho Ban Tuyên huấn của Đảng chỉ thích làm nhiệm vụ một người lính gác cần mẫn, chỉ nhăm nhăm gọt đầu cắt đuôi các tác phẩm văn nghệ, để cuối cùng còn hai chữ lập trường rồi hoan hỷ coi như hoàn thành nhiệm vụ...
Chưa hết, bản “tham luận” của Tr. còn phê phán Trần Độ về chuyện tóc tai, quần áo, nếp sống, thẩm mỹ. Chẳng là vừa qua tôi cũng thường hay phát biểu các vấn đề này và rõ ràng là tôi không tán thành việc phê phán quần loe, tóc dài là mất lập trường, là kém đạo đức. Tôi nói: Bác sĩ Tôn Thất Tùng có bộ tóc rất dài, nhưng ai dám bảo Tôn Thất Tùng là kém đạo đức. Mà ngược lại, đó là một con người làm việc rất giỏi, được phong là Anh hùng Lao động. Nhưng có những tên tướng cướp hẳn hoi tóc lại cắt rất ngắn, thậm chí có đứa để đầu trọc, thì lại là thằng có đạo đức hay sao?
Vấn đề quần loe, tóc dài một thời đã sôi nổi trong cuộc sống đời thường của đất nước và tốn biết bao thời gian để xử lý nó. Người ta không những lên án nó trong các cuộc họp, trong Nghị quyết, mà còn tổ chức những đội thanh niên cờ đỏ chặn đường cắt tóc, cắt quần khách qua đường... Cho đến hôm nay, nhìn lại, ta cảm thấy buồn và có pha phút thương hại cho một thời ấu trĩ. Đau lòng hơn khi ta nghĩ đến việc một số người có quyền lực trong tay, bắt cả một cộng đồng phải sống theo một khuôn mẫu thô thiển, cứng nhắc. Họ quên mất một lời dạy quan trọng của Bác Hồ: “Một người phải biết học nhiều người. Hơn nữa cần làm cho món ăn tinh thần được phong phú, không nên bắt mọi người chỉ được ăn một món mà thôi”.
Cuộc sống đã chứng minh rằng ý kiến của tôi ngày ấy là đúng. Bây giờ ai muốn mặc quần loe, loe mười lăm, hai mươi phân chứ loe ba mươi phân, bốn mươi phân cũng mặc, nếu anh muốn, và cho như thế là đẹp. Tóc cũng vậy, nếu anh muốn thì cứ để quá gáy, hoặc dài hơn cũng tùy anh.
Thế hệ trẻ hôm nay nghe kể đến chuyện có một thời người ta đè khách ra đi đường ra để cắt quần, cắt tóc chắc không thể nào tưởng tượng nổi. Thế mà có một người tự xưng là Nhà văn hóa, sau Đại hội V là Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ  của Đảng lại nhiệt tình ủng hộ cái việc làm phi văn hóa như thế.
Người phát biểu thứ hai là anh Nguyễn Văn Hiếu. Từ ngày về Bộ Văn hóa, tôi và anh Hiếu luôn có mối quan hệ thân tình và hiểu biết lẫn nhau. Anh Hiếu là Bộ trưởng, tôi là Thứ trưởng. Về chính quyền tôi là cấp dưới của anh nhưng là Bí thư Ban Cán sự, nên tôi được anh Hiếu luôn tỏ ra tôn trọng. Tôi biết đây trước hết là sự tôn trọng đối với sự lãnh đạo của Đảng. Để đáp lại, tôi cũng luôn tôn trọng những ý kiến của Bộ trưởng, không bao giờ áp đặt, kể cả trong công tác cán bộ. Vì vậy mà khi thấy anh Hiếu giơ tay phát biểu trong một cuộc họp mà chủ đề là để kiểm điểm tôi, thực lòng tôi không thể đoán biết được anh Hiếu sẽ phát biểu như thế nào. Phải chăng đây là lúc có thể nói thẳng ra nhiều điều cần nói.
Khác với sự gay gắt của anh Tr., anh Hiếu nói từ tốn, điềm đạm, nhưng rất chân thành. Anh nói: “Ban Cán sự chúng tôi cũng thường họp để kiểm điểm lẫn nhau. Nhưng cũng xin nói thật là những cuộc họp như thế chúng tôi chưa nói hết được những ý kiến của mình, tuy đôi lúc cũng muốn góp ý với anh Độ ý này ý khác, nhưng vì anh Độ là Bí thư, thường chủ trì các cuộc họp nên chúng tôi cũng ngại nói. Vả lại thực ra anh Độ sống với chúng tôi, làm việc với chúng tôi rất tốt, rất chân thành và biết tôn trọng lẫn nhau. Anh am hiểu sâu sắc nhiều vấn đề văn hóa và thường có những ý kiến sắc sảo, có những chủ trương sáng tạo, mạnh dạn, được nhiều người, nhất là lớp trẻ trong các giới văn học nghệ thuật hoan nghênh, ủng hộ. Cho nên có thể nói trong Ban Cán sự, trong lãnh đạo Bộ không có vấn đề gì căng thẳng và nghiêm trọng cả”.
Giọng anh Hiếu toát lên một vẻ rất chân thành. Mắt anh không nhìn người chủ trì như khi Tr. phát biểu mà nhìn bao quát cả phòng họp. Tôi ngồi nghe và cảm thấy càng quý mến anh nhiều hơn.
Tuy nhiên, do đây là một cuộc họp kiểm điểm có mục đích cụ thể, mà lại do người có uy quyền nhất trong Đảng chủ trì, nên anh cũng không thể không có một số ý kiến tỏ ra nghiêm khắc đối với người bị kiểm điểm. Tôi nghĩ như thế nên không hề ngạc nhiên hoặc phật lòng khi nghe anh nói: “Anh Độ có nhược điểm là hơi thiên về cảm tình, rộng rãi, độ lượng, đôi khi khá thoải mái làm cho công tác lãnh đạo có lúc chưa được nghiêm”.
Sau anh Hiếu là anh Nông Quốc Chấn, thứ trưởng Bộ Văn hóa. Tôi nhớ anh Chấn phát biểu có hai ý: “Thứ nhất là đối với anh Độ thì chúng tôi rất kính trọng vì quá trình tham gia cách mạng lâu, có nhiều cống hiến trước cách mạng cũng như trong Quân đội”. Nhưng lại có ý kiến thứ hai là: “Chúng tôi chỉ phục thôi chứ chưa thật mến, vì phong cách của anh quá rộng rãi, khoan dung làm cho chúng tôi gặp khó khăn trong khi thực hiện nhiệm vụ của mình...”
Như vậy là cả anh Hiếu - Bộ trưởng, lẫn anh Chấn - Thứ trưởng không có phê phán về quan điểm, đường lối như Tr.
Tôi đã bắt đầu thấy gương mặt Trưởng Ban và nhất là Tr. hơi căng thẳng. Không khí cuộc họp đã không theo ý muốn. Bản “Báo cáo trung tâm” của Tr. rõ ràng là không được đồng tình.
Không khí đang hơi chùng lại thì đến lượt anh Cù Huy Cận, cũng là Thứ trưởng, phát biểu ý kiến. Anh nói giọng khu bốn, sôi nổi, rất tự nhiên. Cũng như anh Hiếu và anh Chấn, anh Cận không có sổ tay chuẩn bị trước gì cả mà chỉ nói vo như trong một buổi gặp mặt nói chuyện bình thường. Anh nói: “Anh Độ mới về lĩnh vực văn hóa văn nghệ nhưng nắm bắt vấn đề rất nhanh, rất sâu do anh rất chịu khó học tập, nghiên cứu đặc biệt là rất say mê. Tôi thấy là người lãnh đạo phải như thế, chứ không thể cứ chung chung lĩnh vực nào cũng phán được nhưng lĩnh vực nào cũng chỉ dăm câu, ba điều. Tôi đã nhiều lần nghe anh Độ phát biểu và lần nào tôi cũng học thêm được một điều gì mới mẻ. Điều này làm cho tôi vừa ngạc nhiên, vừa thú vị, bởi lúc đầu được tin anh Độ sẽ sang lãnh đạo văn hóa văn nghệ tôi đã nghĩ bụng: Không hiểu rồi ông Trung tướng từng xông pha trăm trận này sẽ làm ăn ra sao trong cái lĩnh vực này. Cho đến bây giờ thì điều hồ nghi ấy không còn trong tôi nữa”. Cuối cùng, anh Cận kết luận: “Tôi không nói anh Độ là người lãnh đạo văn hóa, văn nghệ tốt, nhưng có thể khẳng định rằng, anh Độ đang trên đường trở thành người lãnh đạo văn hóa văn nghệ tốt”.
Kể từ khi nhận được giấy triệu tập lên Nguyễn Cảnh Chân, mà không biết lên để làm gì, rồi khi biết có cuộc họp Ban Cán sự Bộ Văn hóa mà chính mình là Bí thư cũng không biết và cuối cùng khi nghe đồng chí Trưởng Ban tuyên bố mục đích cuộc họp là để kiểm điểm Trần Độ, tôi thấy một nỗi phiền muộn dâng đầy trong tâm hồn.
Sau 30 năm phục vụ trong Quân đội, tôi tự nguyện chuyển sang môi trường mới với hy vọng phục vụ Đảng được nhiều hơn trong một lĩnh vực mà tôi ưa thích. Hơn 4 năm qua, tôi đã đưa hết sức mình ra làm việc, tất nhiên không tránh khỏi vấp váp, thiếu sót mặt này mặt khác, nhưng nói chung là tôi đã toàn tâm toàn ý phục vụ hết mình.
Tôi còn nhớ trong phát biểu của mình, Cù Huy Cận còn nói đùa là: “Không biết có phải do tên anh là Độ hay không mà trong cuộc sống đời thường anh tỏ ra rất độ lượng, đầy lòng nhân ái, giải quyết việc gì cũng vừa có tình, có lý, mà chủ yếu là thuyết phục bằng tình cảm. Có lẽ vì thế mà một số người cho anh Độ là lỏng lẻo. Theo tôi thì đây là một đức tính cần có của một người lãnh đạo văn hóa văn nghệ. Thuyết phục con người bằng tình cảm chứ không phải bằng mệnh lệnh”.
Trong khi Cù Huy Cận nói, tôi thấy Tr. cứ nhấp nhỏm không yên, thỉnh thoảng lại đưa mắt liếc nhìn Trưởng Ban, tỏ vẻ hết sức lo lắng.
Lúc này tôi thấy cả Trưởng Ban và Tr. đều nhìn về phía C. Và tôi thấy C. đứng dậy mở sổ phát biểu ngay. Không rào đón, C. đi ngay vào khuyết điểm của Trần Độ với giọng điệu phê phán khá gay gắt: “Thời gian qua đồng chí Trần Độ có nhiều sai lầm thuộc về quan điểm...” Thế rồi C. nêu lên một loạt vấn đề mà ông ta cho là những sai lầm thuộc về quan điểm của tôi mà không thể nào nhớ hết. Chỉ nhớ là ông ta nhắc lại vấn đề quần loe, tóc dài và quy cho tôi là tách rời thẩm mỹ với đạo đức, với những dẫn chứng vớ vẩn đâu đâu như Tr. phát biểu lúc đầu. Còn những câu nói rất nghiêm túc của tôi, thì ông ta không nêu ra, chẳng hạn tôi thường dẫn một câu nói rất hay của Goocki là: “Đạo đức học tương lai chính là mỹ học”. Tức là loài người bao giờ cũng có xu hướng vươn tới cái đẹp, đến một lúc nào đó, cái đẹp được thể hiện chính trong đạo đức của con người, hoặc nói như Sôlôkhốp: “Đôi khi một cô gái mặt rỗ mà vẫn có sức hấp dẫn bởi cái đẹp bên trong của tâm hồn và trí tuệ”. Cũng như thế đừng nên nhìn một người quần loe, tóc dài là một người xấu. Nhưng tôi nhớ nhất trong “bài phát biểu” của C. quy kết tôi có hai quan điểm sai lầm, mà có lẽ cho đến suốt đời tôi không thể nào quên được:
Quan điểm sai lầm thứ nhất là quan điểm “Văn hóa xóa Thông tin”. Ông ta phân tích là từ khi Tổng cục Thông tin sát nhập vào Bộ Văn hóa thì đồng chí Trần Độ để cho văn hóa lấn át thông tin, bớt cả quyền hạn, bớt cả điều kiện làm việc, làm cho Thông tin chỉ là cái bóng mờ của Văn hóa, làm cho anh em thông tin rất bất bình.
Quan điểm sai lầm thứ hai C. quy kết là quan điểm tách rời thẩm mỹ với đạo đức, cho rằng thẩm mỹ không dính dáng gì đến đạo đức và lại xoay quanh vấn đề quần loe, tóc dài...
Sau này nghĩ lại, một cuộc họp của Ban Cán sự Đảng Bộ Văn hóa, gồm toàn Bộ trưởng, Thứ trưởng, dưới sự chủ tọa của đích thân Trưởng Ban mà chỉ có những lời phê phán ngô nghê như thế thì thật là đau lòng. Quan sát nét mặt của những người tham gia hội nghị, ngoài Trường Ban và Tr. ra, tôi thấy mọi người đều có vẻ thờ ơ nếu không nói là coi thường đối với ý kiến của C. Quả thực nó ấu trĩ đến mức buồn cười, nhất là cái quan điểm được nâng lên thành một câu văn vần: Văn hóa xóa Thông tin!
C. phát biểu xong thì hội nghị giải lao. Tôi đến gần Nguyễn Văn Hiếu, kéo anh ra một góc hỏi nhỏ: “Anh nhận được giấy mời như thế nào?” Thế là anh Hiếu rút trong túi ra cái giấy mời đúng như là giấy mời của tôi: ngày ấy, giờ ấy, đến 4 Nguyễn Cảnh Chân họp với Ban nhân sự. Tôi lại hỏi: “Thế anh có biết là mời tất cả Ban Cán sự không?” Anh Hiếu lại đáp: “Không hề biết một tý gì, chỉ khi lên đây mới té ra là họp Ban Cán sự”. Sau đó, anh Hiếu rỉ tai tôi, nói rất khẽ: “Chắc chắn là Tr. và C. biết việc này, vì cách đây ba hôm, Tr. có nói riêng với tôi là sắp có cuộc họp kiểm điểm Trần Độ”.
Thế là đã rõ như hai với hai là bốn. Không còn nghi ngờ gì nữa, đây là cuộc họp nhằm dọn đường gạt tôi ra khỏi Ban Chấp hành Trung ương khóa V và từ đó, gạt tôi ra khỏi cương vị Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương và người thay thế không phải ai khác là Tr.
Giờ giải lao kết thúc. Cuộc họp lại tiếp tục. Khi mọi người đã trở lại chỗ ngồi đông đủ, Trưởng Ban nói:
- Như vậy là các đồng chí trong Ban Cán sự đã phát biểu nhiều ý kiến, ưu điểm có, khuyết điểm có, bây giờ đề nghị anh Độ phát biểu ý kiến của mình, chủ yếu là xoay quanh những khuyết điểm thuộc về quan điểm, lập trường...
Quả thực lúc này tôi ở trong trường hợp khó nói, nhìn chung thì toàn bộ những ý kiến phê phán tôi trong hội nghị đều hoàn toàn phủ nhận. Thực ra nó chẳng đâu vào đâu. Tôi nghĩ ngay cả Tr. và C., với trình độ hiểu biết của mình, chắc cũng cảm thấy những ý kiến họ nêu ra là lố bịch. Chính vì vậy mà tôi không muốn tranh luận với họ. Vì một cuộc họp đã có sẵn mục đích, đã có chuẩn bị, lại do một người có quyền lực nhất đất nước chủ trì dù tranh luận cũng vô ích. Cho nên khi nghe Trưởng Ban hỏi, tôi chỉ phát biểu rằng những vấn đề các đồng chí nêu ra còn phải tiếp tục có thời gian trao đổi mới đi đến kết luận ai đúng, ai sai được.
Đặc biệt có một vấn đề rất đáng được bàn cãi cho ra môn, ra khoai, một vấn đề mà bấy lâu nay tôi suy nghĩ rất nhiều, có liên quan đến khuynh hướng lãnh đạo văn hóa văn nghệ sắp tới. Đó cũng là một ý kiến nữa C. phê phán tôi mà trên kia tôi chưa đề cập đến. C. nói: “Đồng chí Trần Độ thường bộc lộ một quan điểm hết sức sai lầm rằng tình hình đã hoàn toàn mới cho nên phải thay đổi cách lãnh đạo. Nếu nói hoàn toàn mới thì tức là đã phủ nhận tất cả những gì đã làm được lừ trước tới nay. Cũng do quan điểm sai lầm này mà đồng chí Trần Độ thường không chấp nhận những cái đã có, muốn tìm tòi những cái mới hẳn mà anh ấy gọi là tư duy mới, phong cách mới trong lãnh đạo văn hóa văn nghệ”.
Riêng vấn đề này thì ngày hôm ấy tôi đã nói thẳng giữa hội nghị, cũng tức là nói thẳng với đồng chí Trưởng Ban là: “Đúng, tôi đang có suy nghĩ như thế và đang trong quá trình tìm tòi, phát hiện để trình bày với Đảng một quan điểm mới về lãnh đạo văn nghệ, chứ không thể cứ giữ cái cung cách làm ăn như trước đây được. Nếu cứ giữ cái cung cách như hiện nay thì nhiều tài năng sẽ bị thui chột, văn nghệ sẽ chỉ là sự minh họa đơn điệu, buồn tẻ, sẽ không có những tác phẩm hay, xứng đáng với tầm vóc vĩ đại của cuộc kháng chiến thần thánh của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Nhưng đây là một vấn đề lớn tôi đang suy nghĩ, mà trong phạm vi cuộc họp hôm nay không cho phép tôi nói hết được. Chỉ có điều tôi có thể nói ngay ở đây rằng tôi hoàn toàn không thể chấp nhận những ý kiến của đồng chí Tr. và C. Đó là những ý kiến vừa không có sức thuyết phục về lý luận vừa mang một ý đồ không lành mạnh, biểu hiện rõ ràng nhất là những dẫn chứng chắp vá, trích dẫn cắt xén, không đúng với bối cảnh thực tế. Tóm lại, đây là những vấn đề còn phải tiếp tục tranh luận mới có thể phân rõ đúng sai. Do đó, tôi đề nghị cần có một cuộc tranh luận hẳn hoi, mang tính khoa học, khách quan, chứ không thể nằm trong bối cảnh một cuộc kiểm điểm như hôm nay.
Còn những ý kiến của các đồng chí khác thì tôi xin tiếp thu để nghiên cứu, suy nghĩ. Với tư cách là người bị kiểm điểm, tôi xin chân thành cảm ơn các đồng chí. Riêng về vấn đề lỏng lẻo thì thực tình là cả về tình cảm và lý trí đối với anh chị em văn nghệ sĩ tôi có một sự quý mến đặc biệt, bởi lao động của họ là một loại lao động đặc biệt và tôi luôn cho rằng họ là vốn quý của dân tộc. Ta thường nói, Cách mạng tháng Tám của Việt Nam là một sự thần kỳ, cuộc chống Mỹ cứu nước của chúng ta là vĩ đại, đần tộc ta là một dân tộc anh hùng, nhưng ai là người nói lên những điều đó nếu không có “Vùng mỏ” của Võ Huy Tâm; “Xung kích” của Nguyễn Đình Thi; “Con trâu” của Nguyễn Văn Bổng, “Đất nước đứng lên” của Nguyên Ngọc; “Trước giờ nổ súng” của Lê Khâm, “Vượt Côn Đảo” của Phùng Quán, “Dáng đứng Việt Nam” của Lê Anh Xuân; “Mẹ đào hầm” của Bùi Minh Quốc... Chúng ta có thể có rất nhiều bộ trưởng, thứ trưởng thậm chí có thể có nhiều thủ tướng và phó thủ tướng, nhưng chúng ta chỉ có mỗi một Xuân Diệu, một Nguyễn Tuân, một Chế Lan Viên... Không ai có thể thay thế được. Đó là nói trong lĩnh vực văn học, còn trong các lãnh vực khác cũng thế, chúng ta có những nhân vật nổi tiếng như Văn Cao, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái... Có một hiện tượng rất đáng để chúng ta quan tâm, đó là một số chính khách nước ngoài, một số nhân vật tầm cỡ thế giới khi sang đến Việt Nam là đòi gặp cho bằng được Nguyễn Tuân, Nguyễn Khắc Viện, Xuân Diệu... Đó chính là họ muốn gặp nền văn hóa Việt Nam, gặp gương mặt Việt Nam trong chiến đấu và xây dựng.
Chính xuất phát lừ những suy nghĩ đó mà đối với giới văn nghệ sĩ tôi thường có sự khoan dung rộng rãi, tôn trọng nghề nghiệp của họ, không khe khắt xét nét họ về tác phong, cách sống và sẵn sàng tạo điều kiện tốt nhất để họ phát huy hết tài năng của mình, phục vụ nhân dân, phục vụ đất nước, cũng tức là phục vụ Đảng. Nếu như vậy mà các anh cho tôi là lỏng lẻo thì tôi xin nhận khuyết điểm. Còn khuyết điểm đến mức nào thì thú thật đến bây giờ tôi cũng chưa đánh giá được”.
Sau khi tôi phát biểu xong thì Trưởng Ban kết luận. Đại ý là trong lãnh vực lãnh đạo văn hóa văn nghệ có nhiều vấn đề mới đặt ra. Anh Độ chịu khó phát hiện, tìm tòi như vậy là tốt. Riêng vấn đề quan điểm này, quan điểm nọ thì không phải một cuộc họp hôm nay mà kết luận được, đúng như anh Độ nói là còn phải có quá trình tiếp tục trao đổi. Thế nhưng rõ ràng anh Độ cũng tự nhận là có lỏng lẻo về tổ chức, về sinh hoạt.
Và cái kết luận thứ hai của Trưởng Ban mới thực sự là vấn đề quan điểm, quan điểm sai lầm của Trần Độ về lãnh đạo văn nghệ. Anh nói:
- Tôi tán thành ý kiến của đồng chí C. là anh Độ nói tình hình đã hoàn toàn mới là không nên. Lịch sử phát triển của sự vật bao giờ cũng có sự kế thừa, dù mới đến đâu cũng phải dựa trên cái cũ. Nếu nói tình hình mới và cắt đứt hoàn toàn cái cũ là không đúng.
Trưởng Ban vừa phát biểu xong thì Tr., hình như được thể về hai kết luận của anh, giơ tay phát biểu tiếp ngay. Đặc biệt lần này anh ta lên giọng răn dạy rất láo xược đối với tôi. Tr. nói: “Vâng! Vấn đề quan điểm này nọ thì phải tiếp tục trao đổi, nhưng tôi muốn lưu ý anh Độ đến mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị. Đây là vấn đề cốt lõi trong lãnh đạo văn hóa văn nghệ của Đảng ta. Vấn đề này đã được Đảng xác định từ lâu là chính trị phải lãnh đạo văn nghệ, văn nghệ phải phục vụ chính trị, không thể mập mờ trong vấn đề này được”.
Đúng là giọng lên mặt dạy đời để trước mặt đồng chí Trưởng Ban, chứng tỏ mình là người có quan điểm, lập trường đúng đắn, kiên định.
Tất nhiên là với thái độ như vậy, tôi không thể kìm giữ được mình. Tôi đứng dậy, nhìn vào mặt Tr., nói: “Này! Tôi nói cho anh biết là tôi không đồng ý cách nói của anh đối với tôi như vậy đâu. Nhưng tôi sẽ trở lại vấn đề này với anh trong một cuộc thảo luận khoa học chứ không phải trong một cuộc họp như thế này”.
Đây cũng là câu kết thúc cuối cùng của cuộc họp.
Trưởng Ban không nói thêm gì, hội nghị cũng không ai phát biểu gì thêm.
Nhưng ai cũng cho rằng, sau cuộc họp ấy, vấn đề ai sẽ là Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ đã rõ ràng.

2 nhận xét: